Si po maturohet skena e startup-eve në Shqipëri, dhe pse orientimi global, jo gjeografia, do të përcaktojë fazën e saj të ardhshme
Nga Daniel Uusitalo, Investitor në 4impact capital
Nëse qëndron përballë Piramidës së Tiranës, ende mund t’i ndiesh kontradiktat e shtresuara në betonin e saj. E ndërtuar në fund të viteve 1980 si një monument i autoritetit, ajo tani gumëzhin nga zhurma e tastierave dhe testimeve të dronëve. Adoleshentët, të cilët nuk kishin lindur kur ajo ishte një faltore politike, tani përdorin sallat e saj të rikuperuara për të prototipuar aplikacione, për të filmuar video prezantimi (pitch) dhe për të mësuar kodim. Ndërtesa jo vetëm që është ripërdorur, por praktikisht është riprogramuar.
I njëjti ndryshim i heshtur, nga monument në lëvizje, pasqyron rrymën që përshkon skenën e startup-eve në Shqipëri sot. Vendi nuk po pozicionohet më si një pararojë në zhvillim, por si një qendër rajonale për teknologjinë dhe sipërmarrjen, ambicioze, e hapur dhe me një mentalitet gjithnjë e më global.
Themeluesit po bëjnë prezantime (pitching) shumë të ngjashme me homologët e tyre në SHBA, me një ajër të shtuar besimi dhe me slide-e mbresëlënëse (duke përfshirë rrjetën famëkeqe të peizazhit konkurrues që tregon zgjidhjen e prezantuar në këndin e sipërm djathtas, ndërsa konkurrentët janë të gjithë në seksione më pak tërheqëse si katrorët e poshtëm djathtas ose majtas).
E pashë këtë energji nga afër në Slush’D Tirana (29–31 Tetor), ku moderova një panel mbi investimin e parë sipërmarrës (venture) në Shqipëri, të bërë nga Fil Rouge Capital, dhe iu bashkova jurisë së investitorëve për garën e pitch-imit të eventit.
Eventi njëditor, i paraprirë nga një darkë investitorësh një natë më parë, mblodhi së bashku themelues, mentorë dhe kapital nga i gjithë rajoni. Njëmbëdhjetë ekipe u ngjitën në skenë, energjike, të disiplinuara dhe pa frikë të ëndërronin gjëra të mëdha. LekoTech mori çmimin kryesor: një biletë për Slush 2025 në Helsinki dhe një vend në akseleratorin e Fil Rouge Capital, i cili përfshin një investim të mundshëm prej 300,000 € në kapital. Të tjerë që spikatën ishin Paystorm AI, Pronto Korrier, Doll’App dhe Katalogim.
Argumenti për Orientimin Global
Ajo që spikati më shumë atë ditë nuk ishte cilësia e kodit apo eleganca e slide-eve, por ishte shpirti. Këta ishin themelues që ia kishin dalë, në një kohë relativisht të shkurtër, të ndërtonin produkte me pamje tërheqëse (front-end), përdorues të angazhuar dhe tërheqje (traction) të matshme. Disa raportuan kënaqësi të lartë të klientit dhe norma impresionuese të ulëta të largimit të klientëve (churn), sinjale të një përshtatjeje fillestare, por të vërtetë, produkt-treg (product-market fit).
Megjithatë, pavarësisht këtij progresi, shumë prej tyre ende i kornizonin ambiciet e tyre disi ngushtë: tregje të kufizuara në Shqipëri, dhe shpesh, në vendet fqinje të Ballkanit.
Është një paradoks që shpesh përcakton ekosistemet në fazat e hershme: themelues që janë të guximshëm në vizion, por lokalë në shtrirje. Dhe kjo nuk është unike për Shqipërinë. Vendet Nordike, tani një fuqi globale për teknologjinë e shkallëzueshme, dikur u përballën me një pikë të ngjashme kthese. Në mesin e viteve 2010, ndërsa kompani si Spotify, Supercell dhe Klarna filluan të vërtetonin se vendet e vogla mund të prodhonin eksporte teknologjike të klasit botëror, mentaliteti në të gjithë rajonin ndryshoi. Ndërtimi për shkallë globale nuk u bë një ambicie për “një ditë”, por supozimi i parazgjedhur i operimit. Ndryshimi ishte kulturor përpara se të ishte i drejtuar nga kapitali, një besim i përbashkët se nëse produkti ishte mjaftueshëm i mirë për botën, bota ishte e arritshme nga shtëpia.
I njëjti ndryshim tani duket i arritshëm në Shqipëri. Përbërësit po bien në vendin e tyre në heshtje: një pishinë në rritje e talenteve teknike, një kuadër politikash në maturim dhe ekspozim në rritje ndaj kapitalit ndërkombëtar. Sipas StartupBlink 2024, Shqipëria tani renditet në vendin #80 globalisht dhe #20 në Evropën Lindore për aktivitetin e startup-eve. Sektori i TIK kontribuon rreth 4-6% në PBB-në kombëtare, ende modest, por në zgjerim të shpejtë ndërsa eksportet e softuerit rriten rreth 30% nga viti në vit. Më shumë se rreth 1,200 firma teknologjike janë tani aktive në të gjithë vendin, pothuajse dyfishi i numrit të regjistruar në 2018.
Por ajo që ka më shumë rëndësi nuk është renditja apo shkalla e rritjes, por është qëndrimi. Vala e ardhshme e startup-eve shqiptare nuk do të përcaktohet vetëm nga sa me besim ata shikojnë lart për financim apo vlerësim, por nga sa me vetëdije ata shikojnë nga jashtë, drejt klientëve të rinj, tregjeve të reja dhe llojeve të reja të bashkëpunimeve. Shkalla ndërkombëtare nuk do të thotë braktisje e tregjeve vendase; do të thotë të projektosh që nga dita e parë me supozimin se tregu yt vendas nuk është gjithçka.
Mësime nga Lëvizësit e Parë të Shqipërisë
Disa e kanë vërtetuar tashmë se është e mundur. Gjirafa, ndonjëherë e përshkruar si “Google Shqiptar”, filloi duke ndërtuar një ekosistem kërkimi dhe tregtie elektronike për shqipfolësit dhe që atëherë është shkallëzuar në të gjithë Ballkanin Perëndimor dhe tregjet e diasporës. Kompania ka mbledhur mbi 13.7 milionë dollarë dhe së fundmi siguroi një investim prej 5 milionë dollarësh nga Korporata Financiare e Zhvillimit Ndërkombëtar të SHBA-së për të zgjeruar infrastrukturën e saj në të gjithë rajonin. Sot, ajo u shërben miliona shqipfolësve në nivel global.
Në fintech, Rubicon, kompania pas Pago-s, u bë një nga të parat në Shqipëri që mori një licencë të Institucionit të Parasë Elektronike (EMI), duke i dhënë asaj akses të “pasaportizuar” në tregjet financiare të BE-së. Të dyja sipërmarrjet ilustrojnë atë që ndodh kur zgjuarsia lokale takohet me orientimin global, një kombinim që i kthen ekosistemet e vogla në konkurrentë seriozë.
Besim Përtej Përulësisë
Nëse themeluesit nordikë shpesh priren t’i nënvlerësojnë gjërat, themeluesit shqiptarë duket se kanë potencialin për “mbishpërndarje” (over-delivery), ndonjëherë pa e kuptuar. Gjatë sesioneve të pitch-it, pashë ekipe B2B SaaS që prezantonin teknologji shumë interesante, por parashikonin të ardhura që arrinin kulmin në rreth disa milionë ARR (Të Ardhura të Përsëritura Vjetore) brenda pak vitesh. Për modelet e shkallëzueshme, kjo është konservatore deri në pikën e vetë-kufizimit.
Parashikimet nuk kanë të bëjnë me saktësinë; ato kanë të bëjnë me sinjalin që japin. Ato komunikojnë se si një themelues mendon për shkallën, rrezikun dhe shpejtësinë. Dhe kur ato sinjale janë hezituese, investitorët e vënë re.
AI Gjeneruese dhe Avantazhi Ballkanik
Koha nuk mund të ishte më e mirë për rajonin që të synojë më lart. Me AI-në gjeneruese që po riformëson çdo shtresë të krijimit të startup-eve, nga prototipimi i shpejtë te ndërfaqet pa kod (no-code) dhe agjentët autonomë, ndërtimi i produkteve globale nuk kërkon më dendësinë e talenteve të Silicon Valley apo aftësitë e brandimit të Berlinit. Themeluesit e Tiranës kanë akses në të njëjtin arsenal dixhital, shpesh me përfitimin e shtuar të operimit në një mjedis më efiçent dhe më adaptues.
Nëse themeluesit ballkanas e çiftojnë atë set mjetesh me ambicie strategjike, rajoni ka të gjithë potencialin të evoluojë në një terren testimi për startup-e të bazuara në AI dhe të shkallëzueshme globalisht.
Një Manual për Ndërtuesit Globalë
- Projektoni për shkallë që nga dita e parë. Mendimi global duhet të jetë i integruar në dizajnin e produktit, jo të shtohet më vonë.
- Udhëhiqni me bindje. Investitorët mbështesin themeluesit që flasin gjuhën e rritjes me besueshmëri dhe konfidencë.
- Përdorni ekosistemin si levë. Organizata si EU for Innovation, mbështetës të hershëm të ekosistemit shqiptar si Fil Rouge Capital, dhe shumë të tjerë ofrojnë rrugë ndërkombëtare nëse përdoren në mënyrë strategjike.
- Adoptoni mjete moderne. AI, automatizimi dhe infrastruktura pa kod (no-code) nuk janë më opsionale; ato janë përshpejtues të detyrueshëm.
- Ankorohuni në rajon, synoni përtej tij. Avantazhi i Shqipërisë qëndron në shpejtësinë dhe përshtatshmërinë e saj; përdorini të dyja për t’u zgjeruar lart, e më pas jashtë.
Energjia në Tiranë është e pagabueshme: themelues ambiciozë, engjëj (investitorë) me mendësi globale dhe një qytet që ka mësuar ta kthejë të kaluarën e tij në infrastrukturë për të ardhmen. Shqipëria nuk është më një kufi; ajo po bëhet qendra rajonale e Ballkanit për ambicien teknologjike globale.
Sepse në fund të fundit, ekosistemet nuk rriten duke kopjuar të tjerët. Ato rriten kur besojnë dhe ndërtojnë, sikur tashmë i përkasin skenës botërore.
Rreth autorit – Daniel Uusitalo lindi në Finlandë, por u rrit në New York City, Vjenë dhe Londër. Ai është një kapitalist sipërmarrës evropian dhe aktivist mjedisor me një pasion për teknologjinë klimatike (climate tech) dhe vendosjen e shpejtë të teknologjisë. Daniel aktualisht investon në sipërmarrje të teknologjisë dixhitale evropiane në 4impact capital.
